With commentry by Swami Shivananda
Author: Krishna
The Bhagavad Gita, often called the "Song of God," is a 700-verse sacred Hindu scripture embedded within the ancient Indian epic, the Mahabharata. It is a philosophical dialogue between the warrior Arjuna and his charioteer, the god Krishna, offering profound guidance on duty, ethics, and spiritual liberation.
The Yoga of Meditation
jñānavijñānatṛptātmā kūṭasthaḥ vijitendriyaḥ yuktaḥ | ucyate yogī samaloṣṭāśmakāñcanaḥ ||
jnanavijnanatptatma kutastha vijitendriya yukta | ucyate yogi samalostasmakancana ||
śrībhagavānuvāca anāśritaḥ karmaphalaṃ kāryaṃ karma karoti | yaḥ sa saṃnyāsī ca yogī ca | na niragniḥ na ca akriyaḥ ||
sribhagavanuvaca anasrita karmaphala karya karma karoti | ya sa sanyasi ca yogi ca | na niragni na ca akriya ||
yaṃ saṃnyāsam prāhuḥ yogam taṃ viddhi | pāṇḍava na hi asaṃnyastasaṅkalpaḥ yogī bhavati kaścana ||
ya sanyasam prahu yogam ta viddhi | panava na hi asanyastasankalpa yogi bhavati kascana ||
ārurukṣoḥ muneḥ yogaṃ karma kāraṇam ucyate | yogārūḍhasya tasya eva śamaḥ kāraṇam ucyate ||
arurukso mune yoga karma karanam ucyate | yogaruhasya tasya eva sama karanam ucyate ||
yadā hi na indriyārtheṣu na karmasu | anuṣajjate sarvasaṅkalpasaṃnyāsī yogārūḍhaḥ tadā ucyate ||
yada hi na indriyarthesu na karmasu | anusajjate sarvasankalpasanyasi yogaruha tada ucyate ||
uddharet ātmanā ātmānam na ātmānam avasādayet ātmā eva | hi ātmanaḥ bandhuḥ ātmā eva ripuḥ ātmanaḥ ||
uddharet atmana atmanam na atmanam avasadayet atma eva | hi atmana bandhu atma eva ripu atmana ||
bandhuḥ ātmā ātmanaḥ tasya yena ātmā eva ātmanā | jitaḥ anātmanaḥ tu śatrutve varteta ātmā eva śatruvat ||
bandhu atma atmana tasya yena atma eva atmana | jita anatmana tu satrutve varteta atma eva satruvat ||
jitātmanaḥ praśāntasya paramātmā samāhitaḥ | śītoṣṇasukhaduḥkheṣu tathā mānāpamānayoḥ ||
jitatmana prasantasya paramatma samahita | sitosnasukhadukhesu tatha manapamanayo ||
suhṛt mitra ari udāsīna madhyastha dveṣya bandhuṣu | sādhuṣu api ca pāpeṣu samabuddhiḥ viśiṣyate ||
suht mitra ari udasina madhyastha dvesya bandhusu | sadhusu api ca papesu samabuddhi visisyate ||
yogī yuñjīta satatam ātmānam rahasi | sthitaḥ ekākī yatacittātmā nirāśīraparigrahaḥ ||
yogi yunjita satatam atmanam rahasi | sthita ekaki yatacittatma nirasiraparigraha ||
śucau deśe pratiṣṭhāpya sthiram āsanam ātmanaḥ na | atyucchritam na atinīcam caila ajina kuśa uttaram ||
sucau dese pratisthapya sthiram asanam atmana na | atyucchritam na atinicam caila ajina kusa uttaram ||
tatra ekāgram manaḥ kṛtvā yatacittendriyakriyaḥ | upaviśya āsane yuñjyāt yogam ātmaviśuddhaye ||
tatra ekagram mana ktva yatacittendriyakriya | upavisya asane yunjyat yogam atmavisuddhaye ||
samaṃ kāyaśirogrīvaṃ dhārayan acalam sthiraḥ samprekṣya | nāsikāgram svaṃ diśaḥ ca anavalokayan ||
sama kayasirogriva dharayan acalam sthira sampreksya | nasikagram sva disa ca anavalokayan ||
praśāntātmā vigatabhīḥ brahmacārivrate sthitaḥ manaḥ | saṃyamya maccittaḥ yuktaḥ āsīta matparaḥ ||
prasantatma vigatabhi brahmacarivrate sthita mana | sayamya maccitta yukta asita matpara ||
yuñjan evam sadā ātmānam yogī | niyatamānasaḥ śāntim nirvāṇaparamām matsaṃsthām adhigacchati ||
yunjan evam sada atmanam yogi | niyatamanasa santim nirvanaparamam matsastham adhigacchati ||
na atyaśnataḥ tu yogaḥ asti na ca ekāntam anaśnataḥ | na ca ati svapnaśīlasya jāgrataḥ na eva ca arjuna ||
na atyasnata tu yoga asti na ca ekantam anasnata | na ca ati svapnasilasya jagrata na eva ca arjuna ||
yuktāhāravihārasya yuktaceṣṭasya karmasu yuktasvapnāvabodhasya | yogaḥ bhavati duḥkhahā ||
yuktaharaviharasya yuktacestasya karmasu yuktasvapnavabodhasya | yoga bhavati dukhaha ||
yadā viniyatam cittam ātmani eva avasthitaḥ | niḥspṛhaḥ sarvakāmebhyaḥ yuktaḥ ucyate tadā ||
yada viniyatam cittam atmani eva avasthita | nispha sarvakamebhya yukta ucyate tada ||
yathā dīpaḥ nivātasthaḥ na iṅgate sā upamā | smṛtā yoginaḥ yatacittasya yuñjataḥ yogam ātmanaḥ ||
yatha dipa nivatastha na ingate sa upama | smta yogina yatacittasya yunjata yogam atmana ||
yatra uparamate cittaṃ niruddhaṃ yogasevayā yatra ca | eva ātmanā ātmānam paśyan ātmani tuṣyati ||
yatra uparamate citta niruddha yogasevaya yatra ca | eva atmana atmanam pasyan atmani tusyati ||
sukham ātyantikam yat tat buddhigrāhyam atīndriyam vetti yatra | na ca eva ayam sthitaḥ calati tattvataḥ ||
sukham atyantikam yat tat buddhigrahyam atindriyam vetti yatra | na ca eva ayam sthita calati tattvata ||
yaṃ labdhvā ca aparaṃ lābhaṃ manyate na adhikaṃ | tataḥ yasmin sthitaḥ na duḥkhena guruṇā api vicālyate ||
ya labdhva ca apara labha manyate na adhika | tata yasmin sthita na dukhena guruna api vicalyate ||
taṃ vidyād duḥkhasaṃyogaviyogaṃ yogasaṃjñitam sa | niścayena yoktavyaḥ yogaḥ anirviṇṇacetasā ||
ta vidyad dukhasayogaviyoga yogasajnitam sa | niscayena yoktavya yoga anirvinnacetasa ||
saṅkalpaprabhavān kāmān tyaktvā sarvān aśeṣataḥ | manasā eva indriyagrāmam viniyamya samantataḥ ||
sankalpaprabhavan kaman tyaktva sarvan asesata | manasa eva indriyagramam viniyamya samantata ||
śanaiḥ śanaiḥ uparamet buddhyā dhṛtigṛhītayā ātmasaṃstham | manaḥ kṛtvā na kiñcit api cintayet ||
sanai sanai uparamet buddhya dhtighitaya atmasastham | mana ktva na kincit api cintayet ||
yataḥ yataḥ niścarati manaḥ cañcalam asthiram tataḥ | tataḥ niyamya etat ātmani eva vaśam nayet ||
yata yata niscarati mana cancalam asthiram tata | tata niyamya etat atmani eva vasam nayet ||
praśāntamanasaṃ hi enaṃ yoginaṃ sukham | uttamam upaiti śāntarajasaṃ brahmabhūtam akalmaṣam ||
prasantamanasa hi ena yogina sukham | uttamam upaiti santarajasa brahmabhutam akalmasam ||
yuñjan evam sadā ātmānam yogī vigatakalmaṣaḥ | sukhena brahmasaṃsparśam atyantam sukham aśnute ||
yunjan evam sada atmanam yogi vigatakalmasa | sukhena brahmasasparsam atyantam sukham asnute ||
sarvabhūtasthamātmānam sarvabhūtāni ca ātmani | īkṣate yogayuktātmā sarvatra samadarśanaḥ ||
sarvabhutasthamatmanam sarvabhutani ca atmani | iksate yogayuktatma sarvatra samadarsana ||
yaḥ mām paśyati sarvatra sarvam ca mayi paśyati tasya | aham na praṇaśyāmi saḥ ca me na praṇaśyati ||
ya mam pasyati sarvatra sarvam ca mayi pasyati tasya | aham na pranasyami sa ca me na pranasyati ||
sarvabhūtasthitam yaḥ mām bhajati ekatvam āsthitaḥ sarvathā | vartamānaḥ api saḥ yogī mayi vartate ||
sarvabhutasthitam ya mam bhajati ekatvam asthita sarvatha | vartamana api sa yogi mayi vartate ||
ātmaupamyena sarvatra samaṃ paśyati yaḥ arjuna sukhaṃ vā | yadi vā duḥkhaṃ sa yogī paramaḥ mataḥ ||
atmaupamyena sarvatra sama pasyati ya arjuna sukha va | yadi va dukha sa yogi parama mata ||
arjuna uvāca yaḥ ayam yogaḥ | tvayā proktaḥ sāmyena madhusūdana etasya aham | na paśyāmi cañcalatvāt sthitiṃ sthirām ||
arjuna uvaca ya ayam yoga | tvaya prokta samyena madhusudana etasya aham | na pasyami cancalatvat sthiti sthiram ||
cañcalam hi manaḥ kṛṣṇa pramāthi balavat dṛḍham | tasya aham nigraham manye vāyoḥ iva suduṣkaram ||
cancalam hi mana ksna pramathi balavat dham | tasya aham nigraham manye vayo iva suduskaram ||
śrībhagavānuvāca asaṃśayaṃ mahābāho manaḥ | durnigraham calam abhyāsena tu | kaunteya vairāgyeṇa ca gṛhyate ||
sribhagavanuvaca asasaya mahabaho mana | durnigraham calam abhyasena tu | kaunteya vairagyena ca ghyate ||
asaṃyatātmanā yogaḥ duṣprāpaḥ me matiḥ | vaśyātmanā tu yatatā śakyaḥ avāptum upāyataḥ ||
asayatatmana yoga dusprapa me mati | vasyatmana tu yatata sakya avaptum upayata ||
arjuna uvāca ayatiḥ śraddhayā | upetaḥ yogāt calitamānasaḥ aprāpya yogasaṃsiddhim | kāṃ gatiṃ kṛṣṇa gacchati ||
arjuna uvaca ayati sraddhaya | upeta yogat calitamanasa aprapya yogasasiddhim | ka gati ksna gacchati ||
kaccit no ubhayavibhraṣṭaḥ chinnābhram iva naśyati | apratiṣṭhaḥ mahābāho vimūḍhaḥ brahmaṇaḥ pathi ||
kaccit no ubhayavibhrasta chinnabhram iva nasyati | apratistha mahabaho vimuha brahmana pathi ||
etat me saṃśayam kṛṣṇa chettum arhasi aśeṣataḥ tvad | anyaḥ saṃśayasya asya chettā na hi upapadyate ||
etat me sasayam ksna chettum arhasi asesata tvad | anya sasayasya asya chetta na hi upapadyate ||
śrībhagavānuvāca pārtha na eva iha na | amutra vināśaḥ tasya vidyate na hi | kalyāṇakṛt kaścit durgatim tāta gacchati ||
sribhagavanuvaca partha na eva iha na | amutra vinasa tasya vidyate na hi | kalyanakt kascit durgatim tata gacchati ||
prāpya puṇyakṛtām lokān uṣitvā śāśvatīḥ samāḥ | śucīnām śrīmatām gehe yogabhraṣṭaḥ abhijāyate ||
prapya punyaktam lokan usitva sasvati sama | sucinam srimatam gehe yogabhrasta abhijayate ||
athavā yoginām eva kule bhavati dhīmatām etat | hi durlabhataram loke janma yat īdṛśam ||
athava yoginam eva kule bhavati dhimatam etat | hi durlabhataram loke janma yat idsam ||
tatra tam buddhisaṃyogam labhate paurvadehikam yatate | ca tataḥ bhūyaḥ saṃsiddhau kurunandana ||
tatra tam buddhisayogam labhate paurvadehikam yatate | ca tata bhuya sasiddhau kurunandana ||
pūrvābhyāsena tenaiva hriyate hi avaśaḥ api | saḥ jijñāsuḥ api yogasya śabdabrahma ativartate ||
purvabhyasena tenaiva hriyate hi avasa api | sa jijnasu api yogasya sabdabrahma ativartate ||
prayatnāt yatamānaḥ tu yogī saṃśuddhakilbiṣaḥ | anekajanmasaṃsiddhaḥ tataḥ yāti parām gatim ||
prayatnat yatamana tu yogi sasuddhakilbisa | anekajanmasasiddha tata yati param gatim ||
tapasvibhyaḥ adhikaḥ yogī jñānibhyaḥ api mataḥ adhikaḥ karmibhyaḥ | ca adhikaḥ yogī tasmāt yogī bhava arjuna ||
tapasvibhya adhika yogi jnanibhya api mata adhika karmibhya | ca adhika yogi tasmat yogi bhava arjuna ||
yogināmapi sarveṣāṃ madgatena antarātmanā | śraddhāvān bhajate yaḥ māṃ sa | me yuktatamaḥ mataḥ oṃ | tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde | ātmasaṃyamayogaḥ nāma ṣaṣṭhaḥ adhyāyaḥ ||
yoginamapi sarvesa madgatena antaratmana | sraddhavan bhajate ya ma sa | me yuktatama mata o | tatsaditi srimadbhagavadgitasupanisatsu brahmavidyaya yogasastre sriksnarjunasavade | atmasayamayoga nama sastha adhyaya ||