With commentry by Swami Shivananda
Author: Krishna
The Bhagavad Gita, often called the "Song of God," is a 700-verse sacred Hindu scripture embedded within the ancient Indian epic, the Mahabharata. It is a philosophical dialogue between the warrior Arjuna and his charioteer, the god Krishna, offering profound guidance on duty, ethics, and spiritual liberation.
The Field and the Knower of the Field
arjuna uvāca prakṛtiṃ puruṣaṃ ca eva | kṣetram kṣetrajñam eva ca etat veditum | icchāmi jñānaṃ jñeyam ca keśava ||
arjuna uvaca prakti purusa ca eva | ksetram ksetrajnam eva ca etat veditum | icchami jnana jneyam ca kesava ||
śrībhagavān uvāca idaṃ śarīraṃ kaunteya | kṣetram abhidhīyate etat yaḥ vetti | taṃ prāhuḥ kṣetrajña tadvidaḥ ||
sribhagavan uvaca ida sarira kaunteya | ksetram abhidhiyate etat ya vetti | ta prahu ksetrajna tadvida ||
kṣetrajñaṃ ca api māṃ viddhi sarvakṣetreṣu bhārata | kṣetrakṣetrajñayoḥ jñānaṃ yat tat jñānaṃ mataṃ mama ||
ksetrajna ca api ma viddhi sarvaksetresu bharata | ksetraksetrajnayo jnana yat tat jnana mata mama ||
tat-kṣetram yat ca yādṛk ca yad-vikāri yataḥ ca yat | sa ca yaḥ yat-prabhāvaḥ ca tat samāsena me śṛṇu ||
tat-ksetram yat ca yadk ca yad-vikari yata ca yat | sa ca ya yat-prabhava ca tat samasena me snu ||
ṛṣibhiḥ bahudhā gītam chandobhiḥ vividhaiḥ pṛthak | brahmasūtrapadaiḥ ca eva hetumadbhiḥ viniścitaiḥ ||
sibhi bahudha gitam chandobhi vividhai pthak | brahmasutrapadai ca eva hetumadbhi viniscitai ||
mahābhūtāni ahaṅkāraḥ buddhiḥ avyaktam eva ca indriyāṇi | daśa ekaṃ ca pañca ca indriyagocarāḥ ||
mahabhutani ahankara buddhi avyaktam eva ca indriyani | dasa eka ca panca ca indriyagocara ||
icchā dveṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ saṅghātaḥ cetanā | dhṛtiḥ etatkṣetram samāsena savikāram udāhṛtam ||
iccha dvesa sukha dukha sanghata cetana | dhti etatksetram samasena savikaram udahtam ||
amānitvam adambhitvam ahiṃsā kṣāntiḥ ārjavam | ācāryopāsanam śaucam sthairyam ātmavinigrahaḥ ||
amanitvam adambhitvam ahisa ksanti arjavam | acaryopasanam saucam sthairyam atmavinigraha ||
indriyārtheṣu vairāgyam anahaṅkāra | eva ca janmamṛtyujarāvyādhiduḥkhadoṣānudarśanam ||
indriyarthesu vairagyam anahankara | eva ca janmamtyujaravyadhidukhadosanudarsanam ||
asakti anabhiṣvaṅgaḥ putra dāra gṛha ādi iṣu | nityaṃ ca samacittatvam iṣṭa aniṣṭa upapattiṣu ||
asakti anabhisvanga putra dara gha adi isu | nitya ca samacittatvam ista anista upapattisu ||
mayi ca ananyayogena bhaktiḥ | avyabhicāriṇī viviktadeśasevitvam arati janasaṃsadi ||
mayi ca ananyayogena bhakti | avyabhicarini viviktadesasevitvam arati janasasadi ||
adhyātmajñānanityatvaṃ tattvajñānārthadarśanam etat jñānam | proktam ajñānam yat ataḥ anyathā ||
adhyatmajnananityatva tattvajnanarthadarsanam etat jnanam | proktam ajnanam yat ata anyatha ||
jñeyam yat tat pravakṣyāmi yat jñātvā amṛtam aśnute anādimat | param brahma na sat tat na asat ucyate ||
jneyam yat tat pravaksyami yat jnatva amtam asnute anadimat | param brahma na sat tat na asat ucyate ||
sarvataḥ pāṇipādam tat sarvataḥ akṣiśiromukham sarvataḥ | śrutimat loke sarvam āvṛtya tiṣṭhati ||
sarvata panipadam tat sarvata aksisiromukham sarvata | srutimat loke sarvam avtya tisthati ||
sarvendriyaguṇābhāsam sarvendriyavivarjitam asaktam sarvabhṛt ca | eva nirguṇam guṇabhoktṛ ca ||
sarvendriyagunabhasam sarvendriyavivarjitam asaktam sarvabht ca | eva nirgunam gunabhokt ca ||
bahiḥ antaḥ ca bhūtānām acaram caram eva ca | sūkṣmatvāt tat avijñeyam dūrastham ca antike ca tat ||
bahi anta ca bhutanam acaram caram eva ca | suksmatvat tat avijneyam durastham ca antike ca tat ||
avibhaktaṃ ca bhūteṣu vibhaktam iva ca sthitam | bhūtabhartṛ ca tajjñeyaṃ grasiṣṇu prabhaviṣṇu ca ||
avibhakta ca bhutesu vibhaktam iva ca sthitam | bhutabhart ca tajjneya grasisnu prabhavisnu ca ||
jyotiṣām api tat jyotiḥ tamasaḥ param ucyate | jñānam jñeyam jñānagamyam hṛdi sarvasya viṣṭhitam ||
jyotisam api tat jyoti tamasa param ucyate | jnanam jneyam jnanagamyam hdi sarvasya visthitam ||
kṣetram tathā jñānaṃ jñeyam ca | uktam samāsataḥ madbhakta etadvijñāya madbhāvāya upapadyate ||
ksetram tatha jnana jneyam ca | uktam samasata madbhakta etadvijnaya madbhavaya upapadyate ||
prakṛtiṃ puruṣaṃ ca eva viddhi anādī ubhāvapi | vikārān ca guṇān ca eva viddhi prakṛtisambhavān ||
prakti purusa ca eva viddhi anadi ubhavapi | vikaran ca gunan ca eva viddhi praktisambhavan ||
kāryakāraṇakartṛtve hetuḥ prakṛtiḥ ucyate puruṣaḥ | sukhaduḥkhānāṃ bhoktṛtve hetuḥ ucyate ||
karyakaranakarttve hetu prakti ucyate purusa | sukhadukhana bhokttve hetu ucyate ||
puruṣaḥ prakṛtisthaḥ hi bhuṅkte prakṛtijān guṇān | kāraṇam guṇasaṅgaḥ asya sadasad yoni janmasu ||
purusa praktistha hi bhunkte praktijan gunan | karanam gunasanga asya sadasad yoni janmasu ||
upadraṣṭā anumantā ca bhartā bhoktā maheśvaraḥ paramātmā | ca api uktaḥ dehe asmin puruṣaḥ paraḥ ||
upadrasta anumanta ca bharta bhokta mahesvara paramatma | ca api ukta dehe asmin purusa para ||
ya evaṃ vetti puruṣaṃ prakṛtiṃ ca guṇaiḥ saha | sarvathā vartamānaḥ api na sa bhūyaḥ abhijāyate ||
ya eva vetti purusa prakti ca gunai saha | sarvatha vartamana api na sa bhuya abhijayate ||
dhyānena ātmani paśyanti kecit ātmānam ātmanā | anye sāṅkhyena yogena karmayogena ca apare ||
dhyanena atmani pasyanti kecit atmanam atmana | anye sankhyena yogena karmayogena ca apare ||
anye tu evam ajānantaḥ śrutvā anyebhyaḥ upāsate | te api ca atitaranti eva mṛtyum śrutiparāyaṇāḥ ||
anye tu evam ajananta srutva anyebhya upasate | te api ca atitaranti eva mtyum srutiparayana ||
yāvat sañjāyate kiñcit sattvaṃ sthāvarajaṅgamam | kṣetrakṣetrajñasaṃyogāt tat viddhi bharatarṣabha ||
yavat sanjayate kincit sattva sthavarajangamam | ksetraksetrajnasayogat tat viddhi bharatarsabha ||
samam sarveṣu bhūteṣu tiṣṭhantam parameśvaram vinaśyatsu | avinaśyantam yaḥ paśyati saḥ paśyati ||
samam sarvesu bhutesu tisthantam paramesvaram vinasyatsu | avinasyantam ya pasyati sa pasyati ||
samam paśyan hi sarvatra samavasthitam īśvaram na | hinasti ātmanā ātmānam tataḥ yāti parām gatim ||
samam pasyan hi sarvatra samavasthitam isvaram na | hinasti atmana atmanam tata yati param gatim ||
prakṛtyā eva ca karmāṇi kriyamāṇāni sarvaśaḥ yaḥ | paśyati tathā ātmānam akartāram sa paśyati ||
praktya eva ca karmani kriyamanani sarvasa ya | pasyati tatha atmanam akartaram sa pasyati ||
yadā bhūtapṛthagbhāvam ekastham anupaśyati tata eva | ca vistāram brahma sampadyate tadā ||
yada bhutapthagbhavam ekastham anupasyati tata eva | ca vistaram brahma sampadyate tada ||
anāditvāt nirguṇatvāt paramātmā ayam avyayaḥ śarīrasthaḥ | api kaunteya na karoti na lipyate ||
anaditvat nirgunatvat paramatma ayam avyaya sarirastha | api kaunteya na karoti na lipyate ||
yathā sarvagatam saukṣmyāt ākāśam na upalipyate sarvatra | avasthitaḥ dehe tathā ātmā na upalipyate ||
yatha sarvagatam sauksmyat akasam na upalipyate sarvatra | avasthita dehe tatha atma na upalipyate ||
yathā prakāśayati ekaḥ kṛtsnam lokam imaṃ raviḥ | kṣetram kṣetrī tathā kṛtsnam prakāśayati bhārata ||
yatha prakasayati eka ktsnam lokam ima ravi | ksetram ksetri tatha ktsnam prakasayati bharata ||
kṣetrakṣetrajñayoḥ | evam | antaram | jñānacakṣuṣā | bhūtaprakṛtimokṣaṃ ca ye viduḥ yānti te param ||
ksetraksetrajnayo | evam | antaram | jnanacaksusa | bhutapraktimoksa ca ye vidu yanti te param ||