Direct Experience of the Absolute
Author: Adi Shankaracharya
Aparokshanubhuti is a celebrated 8th-century Prakarana Grantha (introductory text) of Advaita Vedanta, traditionally attributed to Adi Shankaracharya. The term translates to "Direct Experience of the Absolute", it outlines how a seeker can realize their true, eternal nature (Brahman) directly, without relying on intermediaries.
brahma eva aham samaḥ śāntaḥ saccidānandalakṣaṇaḥ na aham | dehaḥ hi asadrūpaḥ jñānam iti ucyate budhaih ||
brahma eva aham sama santa saccidanandalaksana na aham | deha hi asadrupa jnanam iti ucyate budhaih ||
nirvikāraḥ nirākāraḥ niravadyaḥ aham avyayaḥ na aham | dehaḥ hi asadrūpaḥ jñānam iti ucyate budhaih ||
nirvikara nirakara niravadya aham avyaya na aham | deha hi asadrupa jnanam iti ucyate budhaih ||
nirāmayaḥ nirābhāsaḥ nirvikalpaḥ aham ātataḥ na aham | dehaḥ hi asadrūpaḥ jñānam iti ucyate budhaih ||
niramaya nirabhasa nirvikalpa aham atata na aham | deha hi asadrupa jnanam iti ucyate budhaih ||
nirguṇaḥ niṣkriyaḥ nityah nityamuktaḥ aham acyutaḥ na aham | dehaḥ hi asadrūpaḥ jñānam iti ucyate budhaih ||
nirguna niskriya nityah nityamukta aham acyuta na aham | deha hi asadrupa jnanam iti ucyate budhaih ||
nirmalaḥ niścalaḥ anantaḥ śuddhaḥ aham ajaraḥ amaraḥ na | aham dehaḥ hi asadrūpaḥ jñānam iti ucyate budhaih ||
nirmala niscala ananta suddha aham ajara amara na | aham deha hi asadrupa jnanam iti ucyate budhaih ||
svadehaṃ śobhanaṃ tyaktvā puruṣākhyam ca saṃmatam kiṃ | mūrkha śūnyam ātmānaṃ dehātītaṃ karoṣi bho ||
svadeha sobhana tyaktva purusakhyam ca samatam ki | murkha sunyam atmana dehatita karosi bho ||
rajjvajñānāt kṣaṇenaiva yadvat rajjuḥ hi sarpiṇī | bhāti tadvat citiḥ sākṣāt viśvākāreṇa kevalā ||
rajjvajnanat ksanenaiva yadvat rajju hi sarpini | bhati tadvat citi saksat visvakarena kevala ||
svātmānam śṛṇu mūrkha tvaṃ śrutyā yuktyā | ca pūruṣam dehātītaṃ sadākāraṃ sudurdarśaṃ bhavādṛśām ||
svatmanam snu murkha tva srutya yuktya | ca purusam dehatita sadakara sudurdarsa bhavadsam ||
ahaṃśabdena vikhyāta eka eva sthitaḥ parah sthūlatvāt | na ekatāṃ prāptaḥ kathaṃ syāt dehakaḥ pumaan ||
ahasabdena vikhyata eka eva sthita parah sthulatvat | na ekata prapta katha syat dehaka pumaan ||
aham draṣṭṛtayā siddhaḥ dehaḥ dṛśyatayā sthitaḥ mama | ayam iti nirdeśāt katham syāt dehakaḥ pumaan ||
aham drasttaya siddha deha dsyataya sthita mama | ayam iti nirdesat katham syat dehaka pumaan ||
aham vikārahīnaḥ tu dehaḥ nityam vikāravān iti | pratīyate sākṣāt katham syāt dehakaḥ pumaan ||
aham vikarahina tu deha nityam vikaravan iti | pratiyate saksat katham syat dehaka pumaan ||
yasmaat param iti śrutyā tayā puruṣalakṣaṇam | vinirṇītam viśuddhena kathaṃ syāt dehakaḥ pumaan ||
yasmaat param iti srutya taya purusalaksanam | vinirnitam visuddhena katha syat dehaka pumaan ||
sarvam puruṣa eva iti sūkte puruṣasaṃjñite api | ucyate yataḥ śrutyā katham syāt dehakaḥ pumaan ||
sarvam purusa eva iti sukte purusasajnite api | ucyate yata srutya katham syat dehaka pumaan ||
asaṅgaḥ puruṣaḥ proktaḥ bṛhadāraṇyake api ca | anantamalasaṃsṛṣṭaḥ kathaṃ syāt dehakaḥ pumaan ||
asanga purusa prokta bhadaranyake api ca | anantamalasassta katha syat dehaka pumaan ||
tatraiva ca samākhyātaḥ svayaṃjyotiḥ hi pūruṣaḥ jaḍaḥ | paraprakāśyaḥ ayam katham syāt dehakaḥ pumaan ||
tatraiva ca samakhyata svayajyoti hi purusa jaa | paraprakasya ayam katham syat dehaka pumaan ||
proktaḥ api karmakāṇḍena hi ātmā dehāt vilakṣaṇaḥ | nityah ca tat phalam bhuṅkte dehapātāt anantaram ||
prokta api karmakanena hi atma dehat vilaksana | nityah ca tat phalam bhunkte dehapatat anantaram ||
liṅgaṃ ca anekasaṃyuktaṃ calaṃ dṛśyaṃ vikāri ca | avyāpakaṃ asadrūpaṃ tat kathaṃ syāt pumaan ayam ||
linga ca anekasayukta cala dsya vikari ca | avyapaka asadrupa tat katha syat pumaan ayam ||
upādānam prapañcasya brahmaṇaḥ anyat na vidyate tasmāt sarvaprapañcaḥ | ayam brahma eva asti na ca itarat ||
upadanam prapancasya brahmana anyat na vidyate tasmat sarvaprapanca | ayam brahma eva asti na ca itarat ||
evam dehadvayāt anya ātmā puruṣa īśvaraḥ | sarvātmā sarvarūpaḥ ca sarvātītaḥ aham avyayaḥ ||
evam dehadvayat anya atma purusa isvara | sarvatma sarvarupa ca sarvatita aham avyaya ||
iti ātmadehabhānena prapañcasya eva satyatā | yathoktā tarkaśāstreṇa tataḥ kiṃ puruṣārthatā ||
iti atmadehabhanena prapancasya eva satyata | yathokta tarkasastrena tata ki purusarthata ||
iti ātmadehabhedena dehātmatvaṃ nivāritam idānīṃ | dehabhedasya hi asattvaṃ sphuṭam ucyate ||
iti atmadehabhedena dehatmatva nivaritam idani | dehabhedasya hi asattva sphutam ucyate ||
caitanyasya ekarūpatvāt bhedaḥ yuktaḥ na karhicit jīvatvaṃ | ca mrishaa jñeyam rajjvām sarpagrahaḥ yathā ||
caitanyasya ekarupatvat bheda yukta na karhicit jivatva | ca mrishaa jneyam rajjvam sarpagraha yatha ||
aparokṣānubhūtiḥ śrīhariṃ paramānandaṃ upadeṣṭāram | īśvaram vyāpakaṃ sarvalokānāṃ kāraṇam | tam namāmi aham ||
aparoksanubhuti srihari paramananda upadestaram | isvaram vyapaka sarvalokana karanam | tam namami aham ||
aparokṣānubhūtiḥ vai procyate mokṣasiddhaye sadbhiḥ | eṣā prayatnena vīkṣaṇīyā muhurmuhuḥ ||
aparoksanubhuti vai procyate moksasiddhaye sadbhi | esa prayatnena viksaniya muhurmuhu ||
svavarṇāśramadharmeṇa tapasā haritoṣaṇāt sādhanaṃ | prabhavet puṃsāṃ vairāgyādicatuṣṭayam ||
svavarnasramadharmena tapasa haritosanat sadhana | prabhavet pusa vairagyadicatustayam ||
brahmādisthāvarānteṣu vairāgyaṃ viṣayeṣu anu yathaiva | kākaviṣṭhāyām vairāgyaṃ tat hi nirmalam ||
brahmadisthavarantesu vairagya visayesu anu yathaiva | kakavisthayam vairagya tat hi nirmalam ||
nityam ātmasvarūpam hi dṛśyaṃ tadviparītagam evaṃ yah | niścayaḥ samyak vivekaḥ vastunaḥ sa vai ||
nityam atmasvarupam hi dsya tadviparitagam eva yah | niscaya samyak viveka vastuna sa vai ||
sadaiva vāsanātyāgaḥ śamaḥ ayam iti śabditaḥ | nigrahaḥ bāhyavṛttīnām damaḥ iti abhidhīyate ||
sadaiva vasanatyaga sama ayam iti sabdita | nigraha bahyavttinam dama iti abhidhiyate ||
viṣayebhyaḥ parāvṛttiḥ parama uparatiḥ hi saa | sahanaṃ sarvaduḥkhānāṃ titikṣā saa śubhā matā ||
visayebhya paravtti parama uparati hi saa | sahana sarvadukhana titiksa saa subha mata ||
nigama ācārya vākyeṣu bhaktiḥ śraddhā iti viśrutā | citta ekāgryaṃ tu sallakṣye samādhānam iti smṛtam ||
nigama acarya vakyesu bhakti sraddha iti visruta | citta ekagrya tu sallaksye samadhanam iti smtam ||
saṃsārabandhanirmuktiḥ kathaṃ syāt me dayānidhe iti | yā sudṛḍhā buddhih vaktavyā saa mumukṣutā ||
sasarabandhanirmukti katha syat me dayanidhe iti | ya sudha buddhih vaktavya saa mumuksuta ||
uktasādhanayuktena vicāraḥ puruṣeṇa hi kartavyah | jñānasiddhyartham ātmanaḥ śubham icchatā ||
uktasadhanayuktena vicara purusena hi kartavyah | jnanasiddhyartham atmana subham icchata ||
na utpadyate vinā jñānaṃ vicāreṇa anyasādhanaiḥ | yathā padārthabhānam hi prakāśena vinā kvacit ||
na utpadyate vina jnana vicarena anyasadhanai | yatha padarthabhanam hi prakasena vina kvacit ||
kaḥ aham katham idam jātam kaḥ vā kartā asya | vidyate upādānam kim asti iha vicāraḥ saḥ ayam īdṛśaḥ ||
ka aham katham idam jatam ka va karta asya | vidyate upadanam kim asti iha vicara sa ayam idsa ||
na aham bhūtagaṇaḥ dehaḥ na aham ca akṣagaṇaḥ | tathā etat vilakṣaṇaḥ kaścit vicāraḥ saḥ ayam īdṛśaḥ ||
na aham bhutagana deha na aham ca aksagana | tatha etat vilaksana kascit vicara sa ayam idsa ||
ajñānaprabhavam sarvaṃ jñānena pravilīyate saṃkalpaḥ vividhaḥ | kartaa vicāraḥ saḥ ayam īdṛśaḥ ||
ajnanaprabhavam sarva jnanena praviliyate sakalpa vividha | kartaa vicara sa ayam idsa ||
etayoḥ yat upādānam ekam sūkṣmam sat avyayam yathā | eva mṛd ghaṭa ādīnām vicāraḥ saḥ ayam īdṛśaḥ ||
etayo yat upadanam ekam suksmam sat avyayam yatha | eva md ghata adinam vicara sa ayam idsa ||
aham ekaḥ api sūkṣmaḥ ca jnaataa sākṣī sat avyayaḥ | tat aham na atra sandehaḥ vicāraḥ saḥ ayam īdṛśaḥ ||
aham eka api suksma ca jnaataa saksi sat avyaya | tat aham na atra sandeha vicara sa ayam idsa ||
ātmā viniṣkalaḥ hi ekaḥ dehaḥ bahubhiḥ āvṛtaḥ | tayoḥ aikyam prapaśyanti kim ajñānam ataḥ param ||
atma viniskala hi eka deha bahubhi avta | tayo aikyam prapasyanti kim ajnanam ata param ||
ātmā niyaamakaah ca antaḥ dehaḥ niyamya bāhyakaḥ | tayoḥ aikyam prapaśyanti kim ajñānam ataḥ param ||
atma niyaamakaah ca anta deha niyamya bahyaka | tayo aikyam prapasyanti kim ajnanam ata param ||
ātmā jñānamayaḥ puṇyaḥ dehaḥ māṃsamayaḥ aśuciḥ tayoḥ | aikyam prapaśyanti kim ajñānam ataḥ param ||
atma jnanamaya punya deha masamaya asuci tayo | aikyam prapasyanti kim ajnanam ata param ||
ātmā prakāśakaḥ svacchaḥ dehaḥ tāmasaḥ ucyate tayoḥ | aikyam prapaśyanti kim ajñānam ataḥ param ||
atma prakasaka svaccha deha tamasa ucyate tayo | aikyam prapasyanti kim ajnanam ata param ||
ātmā nityah hi sadrūpaḥ dehaḥ anityaḥ hi asanmayaḥ | tayoḥ aikyam prapaśyanti kim ajñānam ataḥ param ||
atma nityah hi sadrupa deha anitya hi asanmaya | tayo aikyam prapasyanti kim ajnanam ata param ||
ātmanaḥ tat prakāśatvaṃ yat padārthāvabhāsanam na | agnyādidīptivat dīptiḥ bhavati andhyaṃ yataḥ niśi ||
atmana tat prakasatva yat padarthavabhasanam na | agnyadidiptivat dipti bhavati andhya yata nisi ||
dehaḥ aham iti ayam mūḍhaḥ matvā tiṣṭhati aho janaḥ | mama ayam iti api jñātvā ghaṭadraṣṭā iva sarvadā ||
deha aham iti ayam muha matva tisthati aho jana | mama ayam iti api jnatva ghatadrasta iva sarvada ||
vyāpyavyāpakatā mithyā sarvam ātmā iti śāsanāt | jñāte pare tattve bhedasya avasaraḥ kutaḥ ||
vyapyavyapakata mithya sarvam atma iti sasanat | jnate pare tattve bhedasya avasara kuta ||
śrutyā nivāritaṃ nūnaṃ nānātvaṃ svamukhena hi kathaṃ | bhāsaḥ bhavet anyaḥ sthite ca advayakāraṇe ||
srutya nivarita nuna nanatva svamukhena hi katha | bhasa bhavet anya sthite ca advayakarane ||
doṣaḥ api vihitaḥ śrutyā mṛtyoḥ mṛtyum saḥ | gacchati iha paśyati nānātvam māyayā vañcitaḥ narah ||
dosa api vihita srutya mtyo mtyum sa | gacchati iha pasyati nanatvam mayaya vancita narah ||
brahmaṇaḥ sarvabhūtāni jāyante param aatmanah tasmāt etāni | brahma eva bhavanti iti avadhārayet ||
brahmana sarvabhutani jayante param aatmanah tasmat etani | brahma eva bhavanti iti avadharayet ||
brahma eva sarvanāmāni rūpāṇi vividhāni ca karmaani | api samagrāṇi bibharti iti śrutiḥ jagau ||
brahma eva sarvanamani rupani vividhani ca karmaani | api samagrani bibharti iti sruti jagau ||
suvarṇāt jāyamānasya suvarṇatvaṃ ca śāśvatam brahmaṇaḥ | jāyamānasya brahmatvaṃ ca tathā bhavet ||
suvarnat jayamanasya suvarnatva ca sasvatam brahmana | jayamanasya brahmatva ca tatha bhavet ||
svalpam api antaraṃ kṛtvā jīvātmaparamātmanoḥ yah | avatiṣṭhati mūḍhātmā bhayam tasya abhibhāṣitam ||
svalpam api antara ktva jivatmaparamatmano yah | avatisthati muhatma bhayam tasya abhibhasitam ||
yatra ajñānāt bhavet dvaitam itaraḥ tatra paśyati ātmatvena | yadā sarvam na itaraḥ tatra ca aṇu api ||
yatra ajnanat bhavet dvaitam itara tatra pasyati atmatvena | yada sarvam na itara tatra ca anu api ||
yasmin sarvāṇi bhūtāni hi ātmatvena vijānataḥ na vai | tasya bhavet mohaḥ na ca śokaḥ advitīyataḥ ||
yasmin sarvani bhutani hi atmatvena vijanata na vai | tasya bhavet moha na ca soka advitiyata ||
ayam ātmā hi brahma eva sarvātmakatayā | sthitaḥ iti nirdhāritam śrutyā bṛhadāraṇyasaṃsthayā ||
ayam atma hi brahma eva sarvatmakataya | sthita iti nirdharitam srutya bhadaranyasasthaya ||
anubhūtaḥ api ayam lokaḥ vyavahārakṣamaḥ api | san asadrūpaḥ yathā svapnah uttarakṣaṇabādhataḥ ||
anubhuta api ayam loka vyavaharaksama api | san asadrupa yatha svapnah uttaraksanabadhata ||
svapnah jāgaraṇe alīkaḥ svapne api na hi jāgaraḥ dvayam | eva laye nāsti layaḥ api hi ubhayoḥ na ca ||
svapnah jagarane alika svapne api na hi jagara dvayam | eva laye nasti laya api hi ubhayo na ca ||
trayam evam bhavet mithyā guṇatrayavinirmitam asya draṣṭā | guṇātītaḥ nityah hi ekaḥ cit ātmakaḥ ||
trayam evam bhavet mithya gunatrayavinirmitam asya drasta | gunatita nityah hi eka cit atmaka ||
yadvat mṛdi ghaṭabhrāntiṃ śuktau vā rajatasthitim tadvat | brahmaṇi jīvatvaṃ bhrāntyā paśyati na svataḥ ||
yadvat mdi ghatabhranti suktau va rajatasthitim tadvat | brahmani jivatva bhrantya pasyati na svata ||
yathā mṛdi ghaṭaḥ nāma kanake kuṇḍala ābhidhā | śuktau hi rajatakhyātiḥ jīvaśabdaḥ tathā pare ||
yatha mdi ghata nama kanake kunala abhidha | suktau hi rajatakhyati jivasabda tatha pare ||
yathā eva vyomni nīlatvaṃ yathā nīraṃ marusthale | puruṣatvaṃ yathā sthāṇau tadvat viśvaṃ cidātmani ||
yatha eva vyomni nilatva yatha nira marusthale | purusatva yatha sthanau tadvat visva cidatmani ||
yathā eva śūnye vetālaḥ gandharvāṇām puraṃ yathā | yathā ākāśe dvicandratvaṃ tadvat satye jagat sthitiḥ ||
yatha eva sunye vetala gandharvanam pura yatha | yatha akase dvicandratva tadvat satye jagat sthiti ||
yathā taraṅgakallolaiḥ jalam eva sphurati alam | pātrarūpeṇa tāmram hi brahmāṇḍaughaiḥ tathā ātmatā ||
yatha tarangakallolai jalam eva sphurati alam | patrarupena tamram hi brahmanaughai tatha atmata ||
ghaṭanāmnā yathā pṛthvī paṭanāmnā hi tantavaḥ | jagannāmnā cit ābhāti jñeyam tattadabhāvataḥ ||
ghatanamna yatha pthvi patanamna hi tantava | jagannamna cit abhati jneyam tattadabhavata ||
sarvaḥ api vyavahāraḥ tu brahmaṇā kriyate janaiḥ | ajñānāt na vijānanti mṛdā iva hi ghaṭādikam ||
sarva api vyavahara tu brahmana kriyate janai | ajnanat na vijananti mda iva hi ghatadikam ||
kāryakāraṇatā nityam āste ghaṭamṛdoḥ yathā | tathaiva śrutiyuktibhyām prapañcabrahmaṇoḥ iha ||
karyakaranata nityam aste ghatamdo yatha | tathaiva srutiyuktibhyam prapancabrahmano iha ||
gṛhyamāṇe ghaṭe yadvat mṛttikā bhāti vai balāt | vīkṣyamāṇe prapañce'pi brahma eva ābhāti bhāsuram ||
ghyamane ghate yadvat mttika bhati vai balat | viksyamane prapance'pi brahma eva abhati bhasuram ||
sadaiva ātmā viśuddhaḥ api hi aśuddhaḥ bhāti vai | sadā yathā eva dvividhā rajjuḥ jñāninaḥ ajñāninaḥ aniśam ||
sadaiva atma visuddha api hi asuddha bhati vai | sada yatha eva dvividha rajju jnanina ajnanina anisam ||
yathā eva mṛnmayaḥ kumbhaḥ tadvat dehaḥ api cinmayaḥ | ātmā anātma vibhāgaḥ ayam mudhā eva kriyate budhaih ||
yatha eva mnmaya kumbha tadvat deha api cinmaya | atma anatma vibhaga ayam mudha eva kriyate budhaih ||
sarpatvena yathā rajjū rajatatvena śuktikā | vinirṇītā vimūḍhena dehatvena tathā ātmatā ||
sarpatvena yatha rajju rajatatvena suktika | vinirnita vimuhena dehatvena tatha atmata ||
ghaṭatvena yathā pṛthvī paṭatvenaiva tantavaḥ | vinirṇītā vimūḍhena dehatvena tathā ātmatā ||
ghatatvena yatha pthvi patatvenaiva tantava | vinirnita vimuhena dehatvena tatha atmata ||
kanakaṃ kuṇḍalatvena taraṅgatvena vai jalam | vinirṇītā vimūḍhena dehatvena tathā ātmatā ||
kanaka kunalatvena tarangatvena vai jalam | vinirnita vimuhena dehatvena tatha atmata ||
puruṣatvena vai sthāṇuḥ jalatvena marīcikā | vinirṇītā vimūḍhena dehatvena tathā ātmatā ||
purusatvena vai sthanu jalatvena maricika | vinirnita vimuhena dehatvena tatha atmata ||
gṛhatvenaiva kāṣṭhāni khaṅgatvenaiva lohatā vinirṇītā | vimūḍhena dehatvena tathā ātmatā ||
ghatvenaiva kasthani khangatvenaiva lohata vinirnita | vimuhena dehatvena tatha atmata ||
yathā vṛkṣaviparyāsaḥ jalāt bhavati kasyacit | tadvat ātmani dehatvaṃ paśyati ajñānayogataḥ ||
yatha vksaviparyasa jalat bhavati kasyacit | tadvat atmani dehatva pasyati ajnanayogata ||
potena gacchataḥ puṃsaḥ sarvaṃ bhāti iva | cañcalam tadvat ātmani dehatvaṃ paśyati ajñānayogataḥ ||
potena gacchata pusa sarva bhati iva | cancalam tadvat atmani dehatva pasyati ajnanayogata ||
pītatvaṃ hi yathā śubhre doṣāt bhavati | kasyacit tadvat ātmani dehatvaṃ paśyati ajñānayogataḥ ||
pitatva hi yatha subhre dosat bhavati | kasyacit tadvat atmani dehatva pasyati ajnanayogata ||
cakṣurbhyām bhramaśīlābhyām sarvaṃ bhāti bhramātmakam | tadvat ātmani dehatvaṃ paśyati ajñānayogataḥ ||
caksurbhyam bhramasilabhyam sarva bhati bhramatmakam | tadvat atmani dehatva pasyati ajnanayogata ||
alātam bhramaṇena eva vartulam bhāti sūryavat | tadvat ātmani dehatvam paśyati ajñānayogataḥ ||
alatam bhramanena eva vartulam bhati suryavat | tadvat atmani dehatvam pasyati ajnanayogata ||
mahattve sarvavastūnām aṇutvaṃ hi atidūrataḥ | tadvat ātmani dehatvaṃ paśyati ajñānayogataḥ ||
mahattve sarvavastunam anutva hi atidurata | tadvat atmani dehatva pasyati ajnanayogata ||
sūkṣmatve sarvavastūnāṃ sthūlatvaṃ ca upanetrataḥ | tadvat ātmani dehatvaṃ paśyati ajñānayogataḥ ||
suksmatve sarvavastuna sthulatva ca upanetrata | tadvat atmani dehatva pasyati ajnanayogata ||
kācabhūmau jalatvaṃ vā jalabhūmau hi kācatā | tadvat ātmani dehatvaṃ paśyati ajñānayogataḥ ||
kacabhumau jalatva va jalabhumau hi kacata | tadvat atmani dehatva pasyati ajnanayogata ||
yadvat agnau maṇitvaṃ hi maṇau vā vahnitā | pumaan tadvat ātmani dehatvaṃ paśyati ajñānayogataḥ ||
yadvat agnau manitva hi manau va vahnita | pumaan tadvat atmani dehatva pasyati ajnanayogata ||
abhreṣu satsu dhāvatsu dhāvanniva yathā śaśī | tadvat ātmani dehatvaṃ paśyati ajñānayogataḥ ||
abhresu satsu dhavatsu dhavanniva yatha sasi | tadvat atmani dehatva pasyati ajnanayogata ||
yathā eva digviparyāsaḥ mohāt bhavati kasyacit | tadvat ātmani dehatvaṃ paśyati ajñānayogataḥ ||
yatha eva digviparyasa mohat bhavati kasyacit | tadvat atmani dehatva pasyati ajnanayogata ||
yathā śaśī jale bhāti cañcalatvena kasyacit | tadvat ātmani dehatvaṃ paśyati ajñānayogataḥ ||
yatha sasi jale bhati cancalatvena kasyacit | tadvat atmani dehatva pasyati ajnanayogata ||
evam ātmani najñāte dehādhyāsaḥ hi jāyate saḥ | eva ātmā parijñātaḥ līyate ca parātmani ||
evam atmani najnate dehadhyasa hi jayate sa | eva atma parijnata liyate ca paratmani ||
sarvam ātmatayā jñātam jagat sthāvarajaṅgamam abhāvāt | sarvabhāvānām dehānām ca ātmatā kutaḥ ||
sarvam atmataya jnatam jagat sthavarajangamam abhavat | sarvabhavanam dehanam ca atmata kuta ||
ātmānaṃ satataṃ jānann kālaṃ naya mahāmate | prārabdham akhilaṃ bhuñjan udvegaṃ kartum arhasi ||
atmana satata janann kala naya mahamate | prarabdham akhila bhunjan udvega kartum arhasi ||
utpanne api ātmavijñāne prārabdhaṃ naiva muñcati iti | yat śrūyate śāstrāt tat nirākriyate adhunā ||
utpanne api atmavijnane prarabdha naiva muncati iti | yat sruyate sastrat tat nirakriyate adhuna ||
tattvajñānodayāt ūrdhvaṃ prārabdhaṃ naiva vidyate | dehādīnām asatyatvāt yathā svapnah prabodhataḥ ||
tattvajnanodayat urdhva prarabdha naiva vidyate | dehadinam asatyatvat yatha svapnah prabodhata ||
karma janmāntarakṛtam prārabdham iti kīrtitam tat tu | janmāntarābhāvāt puṃsaḥ na eva asti karhicit ||
karma janmantaraktam prarabdham iti kirtitam tat tu | janmantarabhavat pusa na eva asti karhicit ||
svapnadehaḥ yathā adhyastaḥ tathā eva ayam hi | dehakaḥ adhyastasya kutaḥ janma janmābhāve sthitiḥ kutaḥ ||
svapnadeha yatha adhyasta tatha eva ayam hi | dehaka adhyastasya kuta janma janmabhave sthiti kuta ||
upādānaṃ prapañcasya mṛdbhāṇḍasya iva kathyate ajñānaṃ ca | eva vedāntaiḥ tasmin naṣṭe kva viśvatā ||
upadana prapancasya mdbhanasya iva kathyate ajnana ca | eva vedantai tasmin naste kva visvata ||
yathā rajjuṃ parityajya sarpa gṛhṇāti vai bhramāt | tadvat satyam avijñāya jagat paśyati mūḍhadhīḥ ||
yatha rajju parityajya sarpa ghnati vai bhramat | tadvat satyam avijnaya jagat pasyati muhadhi ||
rajju rūpe parijñāte sarpabhrāntiḥ na tiṣṭhati | adhiṣṭhāne tathā jñāte prapañcaḥ śūnyatāṃ vrajet ||
rajju rupe parijnate sarpabhranti na tisthati | adhisthane tatha jnate prapanca sunyata vrajet ||
dehasya api prapañcatvāt prārabdha avasthitiḥ kutaḥ | ajñānijanabodhārtham prārabdham vakti vai śrutiḥ ||
dehasya api prapancatvat prarabdha avasthiti kuta | ajnanijanabodhartham prarabdham vakti vai sruti ||
kṣīyante ca asya karmaani tasmin dṛṣṭe parāvare | bahutvaṃ tanniṣedhārthaṃ śrutyā gītaṃ ca vai sphuṭam ||
ksiyante ca asya karmaani tasmin dste paravare | bahutva tannisedhartha srutya gita ca vai sphutam ||
ucyate ajñaiḥ balāt ca etat tadā anarthadvayāgamaḥ | vedāntamatahānaṃ ca yataḥ jñānam iti śrutiḥ ||
ucyate ajnai balat ca etat tada anarthadvayagama | vedantamatahana ca yata jnanam iti sruti ||
tripañcāṅgāni atha vakṣye pūrvoktasya eva siddhaye taiḥ | ca sarvaiḥ sadā kāryaṃ nididhyāsanam eva tu ||
tripancangani atha vaksye purvoktasya eva siddhaye tai | ca sarvai sada karya nididhyasanam eva tu ||
nityābhyāsāt ṛte prāptiḥ na bhavet saccidātmanaḥ | tasmāt brahma nididhyāset jijñāsuḥ śreyase ciram ||
nityabhyasat te prapti na bhavet saccidatmana | tasmat brahma nididhyaset jijnasu sreyase ciram ||
prāṇasaṃyamanaṃ yamaḥ ca hi niyamaḥ eva tyāgaḥ pratyāhāraḥ maunam ca dhāraṇā deśaḥ ātmadhyānaṃ ca | samādhiḥ kālataḥ ca āsanam mūlabandhaḥ proktāni ca aṅgāni dehasāmyaṃ vai kramāt ca dṛksthitiḥ ||
pranasayamana yama ca hi niyama eva tyaga pratyahara maunam ca dharana desa atmadhyana ca | samadhi kalata ca asanam mulabandha proktani ca angani dehasamya vai kramat ca dksthiti ||
sarvaṃ brahma iti vijñānāt indriyagrāmasaṃyamaḥ yamaḥ | ayam iti saṃproktaḥ abhyasanīyaḥ muhuh muhuh ||
sarva brahma iti vijnanat indriyagramasayama yama | ayam iti saprokta abhyasaniya muhuh muhuh ||
sajātīyapravāhaḥ ca vijātīyatiraskṛtiḥ niyamaḥ hi | parānandaḥ niyamāt kriyate budhaih ||
sajatiyapravaha ca vijatiyatiraskti niyama hi | parananda niyamat kriyate budhaih ||
tyāgaḥ prapañcarūpasya cidātmatvāvalokanāt tyāgaḥ hi | mahatām pūjyaḥ sadyah mokṣamayaḥ yataḥ ||
tyaga prapancarupasya cidatmatvavalokanat tyaga hi | mahatam pujya sadyah moksamaya yata ||
yataḥ vācaḥ nivartante aprāpya manasaa saha yat | maunaṃ yogibhiḥ gamyam tat bhajet sarvadā budhaḥ ||
yata vaca nivartante aprapya manasaa saha yat | mauna yogibhi gamyam tat bhajet sarvada budha ||
iti vācaḥ yasmaat vā nivartante tat bhavet tat vaktuṃ maunaṃ kena satāṃ śakyate sahajasaṃjñitam | girā prapañcaḥ maunaṃ yadi vaktavyaḥ tu bālānām saḥ api prayuktaṃ śabdavivarjitaḥ brahmavādibhiḥ ||
iti vaca yasmaat va nivartante tat bhavet tat vaktu mauna kena sata sakyate sahajasajnitam | gira prapanca mauna yadi vaktavya tu balanam sa api prayukta sabdavivarjita brahmavadibhi ||
ādau ante ca madhye ca janaḥ yasmin na vidyate | yena idaṃ satatam vyāptam sa deśaḥ vijanaḥ smṛtaḥ ||
adau ante ca madhye ca jana yasmin na vidyate | yena ida satatam vyaptam sa desa vijana smta ||
kalanāt sarvabhūtānāṃ brahmādīnāṃ nimeṣataḥ kālaśabdena | nirdiṣṭaḥ hi akhaṇḍānanda advayaḥ ||
kalanat sarvabhutana brahmadina nimesata kalasabdena | nirdista hi akhanananda advaya ||
sukhenaiva bhavet yasmin ajasraṃ brahmacintanam āsanaṃ | tat vijānīyāt na itarat sukhanāśanam ||
sukhenaiva bhavet yasmin ajasra brahmacintanam asana | tat vijaniyat na itarat sukhanasanam ||
siddhaṃ yat sarvabhūtādi viśvādhiṣṭhānam avyayam yasmin | siddhāḥ samāviṣṭāḥ tat vai siddhāsanaṃ viduḥ ||
siddha yat sarvabhutadi visvadhisthanam avyayam yasmin | siddha samavista tat vai siddhasana vidu ||
yanmūlaṃ sarvabhūtānāṃ yanmūlaṃ cittabandhanam mūlabandhaḥ | sadā sevyaḥ yogaḥ asau rājayoginām ||
yanmula sarvabhutana yanmula cittabandhanam mulabandha | sada sevya yoga asau rajayoginam ||
aṅgānāṃ samatāṃ vidyāt same brahmaṇi līyate | na cet naiva samānatvam ṛjutvaṃ śuṣkavṛkṣavat ||
angana samata vidyat same brahmani liyate | na cet naiva samanatvam jutva suskavksavat ||
dṛṣṭim jñānamayīm kṛtvā paśyet brahmamayam jagat | saa dṛṣṭiḥ paramodārā na nāsāgrāvalokanī ||
dstim jnanamayim ktva pasyet brahmamayam jagat | saa dsti paramodara na nasagravalokani ||
draṣṭṛdarśanadṛśyānāṃ virāmaḥ yatra vā bhavet dṛṣṭiḥ | tatra eva kartavyā na nāsāgrāvalokanī ||
drastdarsanadsyana virama yatra va bhavet dsti | tatra eva kartavya na nasagravalokani ||
citta ādi sarva bhāveṣu brahmatvena eva bhāvanāt | nirodhaḥ sarva vṛttīnāṃ prāṇāyāmaḥ sa ucyate ||
citta adi sarva bhavesu brahmatvena eva bhavanat | nirodha sarva vttina pranayama sa ucyate ||
tataḥ niṣedhanam tadvṛttinaiścalyaṃ prapañcasya recakākhyaḥ kumbhakaḥ samīraṇaḥ prāṇasaṃyamaḥ brahmaivāsmīti ayam | ca yā api vṛttiḥ pūrakaḥ prabuddhānām vāyuḥ ajñānām iiritah ghrāṇapīḍanam ||
tata nisedhanam tadvttinaiscalya prapancasya recakakhya kumbhaka samirana pranasayama brahmaivasmiti ayam | ca ya api vtti puraka prabuddhanam vayu ajnanam iiritah ghranapianam ||
viṣayeṣu ātmatām dṛṣṭvā manasaḥ citi majjanam | pratyāhāraḥ sa vijñeyaḥ abhyasanīyaḥ mumukṣubhiḥ ||
visayesu atmatam dstva manasa citi majjanam | pratyahara sa vijneya abhyasaniya mumuksubhi ||
yatra yatra mano yāti brahmaṇaḥ tatra darśanāt | manasaḥ dhāraṇāya eva dhāraṇā saa parā matā ||
yatra yatra mano yati brahmana tatra darsanat | manasa dharanaya eva dharana saa para mata ||
brahmaiva asmi iti sadvṛttyā nirālambatayā | sthitiḥ dhyānaśabdena vikhyātā paramānandadāyinī ||
brahmaiva asmi iti sadvttya niralambataya | sthiti dhyanasabdena vikhyata paramanandadayini ||
nirvikāratayā vṛttyā brahmākāratayā punaḥ | vṛttivismaraṇam samyak samādhiḥ jñānasaṃjñakaḥ ||
nirvikarataya vttya brahmakarataya puna | vttivismaranam samyak samadhi jnanasajnaka ||
evam ca akṛtrimānandam tāvat sādhu samabhyaset vaśyaḥ | yaavat kṣaṇāt puṃsaḥ prayuktaḥ sa bhavet svayam ||
evam ca aktrimanandam tavat sadhu samabhyaset vasya | yaavat ksanat pusa prayukta sa bhavet svayam ||
tataḥ sādhananirmuktaḥ siddhaḥ bhavati yogirāṭ tatsvarūpaṃ | na ca ekasya viṣayaḥ manasaḥ girām ||
tata sadhananirmukta siddha bhavati yogirat tatsvarupa | na ca ekasya visaya manasa giram ||
layaḥ samādhau tamaḥ kriyamāṇe tu ca vikṣepaḥ vighnāḥ āyānti rasāsvādaḥ ca śūnyatā | evaṃ vai yat balāt anusaṃdhānarāhityam vighnabāhulyam tyājyam ālasyaṃ bhogalālasam brahmavidā śanaiḥ ||
laya samadhau tama kriyamane tu ca viksepa vighna ayanti rasasvada ca sunyata | eva vai yat balat anusadhanarahityam vighnabahulyam tyajyam alasya bhogalalasam brahmavida sanai ||
bhāvavṛttyā hi bhāvatvaṃ śūnyavṛttyā hi śūnyatā | brahmavṛttyā hi pūrṇatvaṃ tathā pūrṇatvam abhyaset ||
bhavavttya hi bhavatva sunyavttya hi sunyata | brahmavttya hi purnatva tatha purnatvam abhyaset ||
ye hi vṛttiṃ jahati enām brahmākhyām pāvanīm parām | vṛthaiva te tu jīvanti paśubhiḥ ca samā narāḥ ||
ye hi vtti jahati enam brahmakhyam pavanim param | vthaiva te tu jivanti pasubhi ca sama nara ||
ye hi vṛttiṃ vijānanti ye jñātvā vardhayanti api | te vai satpuruṣāḥ dhanyāḥ vandyāḥ te bhuvanatraye ||
ye hi vtti vijananti ye jnatva vardhayanti api | te vai satpurusa dhanya vandya te bhuvanatraye ||
yeṣāṃ vṛttiḥ samāvṛddhā paripakvā ca saa punaḥ | te vai sadbrahmatām prāptāḥ na itare śabdavādinaḥ ||
yesa vtti samavddha paripakva ca saa puna | te vai sadbrahmatam prapta na itare sabdavadina ||
kuśalā brahmavārtāyām vṛttihīnāḥ surāgiṇaḥ te api | ajñānitamāḥ nūnam punaḥ āyānti yānti ca ||
kusala brahmavartayam vttihina suragina te api | ajnanitama nunam puna ayanti yanti ca ||
nimeṣārdhaṃ na tiṣṭhanti vṛttiṃ brahmamayīṃ vinā | yathā tiṣṭhanti brahmādyāḥ sanakādyāḥ śukādayaḥ ||
nimesardha na tisthanti vtti brahmamayi vina | yatha tisthanti brahmadya sanakadya sukadaya ||
kārye kāraṇatāyātā kāraṇe na hi kāryatā | kāraṇatvam svataḥ gacchet kāryābhāve vicārataḥ ||
karye karanatayata karane na hi karyata | karanatvam svata gacchet karyabhave vicarata ||
atha śuddham bhavet vastu yat vai vācām agocaraḥ | draṣṭavyam mṛd ghaṭena eva dṛṣṭāntena punaḥ punaḥ ||
atha suddham bhavet vastu yat vai vacam agocara | drastavyam md ghatena eva dstantena puna puna ||
anenaiva prakāreṇa vṛttiḥ brahmātmikā bhavet | udeti śuddhacittānāṃ vṛttijñānaṃ tataḥ param ||
anenaiva prakarena vtti brahmatmika bhavet | udeti suddhacittana vttijnana tata param ||
kāraṇam vyatirekeṇa pumaan ādau vilokayet anvayena | punaḥ tat hi kārye nityaṃ prapaśyati ||
karanam vyatirekena pumaan adau vilokayet anvayena | puna tat hi karye nitya prapasyati ||
kārye hi kāraṇam paśyet paścāt kāryaṃ visarjayet | kāraṇatvam svataḥ naśyet avaśiṣṭam bhavet muniḥ ||
karye hi karanam pasyet pascat karya visarjayet | karanatvam svata nasyet avasistam bhavet muni ||
bhāvitaṃ tīvravegeṇa vastu yat niścayātmanā pumaan | tat hi bhavet śīghraṃ jñeyam bhramarakīṭavat ||
bhavita tivravegena vastu yat niscayatmana pumaan | tat hi bhavet sighra jneyam bhramarakitavat ||
adṛśyam bhāvarūpam ca sarvam etat cit | ātmakam sāvadhānatayā nityam svātmānam bhāvayet budhaḥ ||
adsyam bhavarupam ca sarvam etat cit | atmakam savadhanataya nityam svatmanam bhavayet budha ||
dṛśyam hi adṛśyatām nītvā brahmākāreṇa cintayet | vidvān nityasukhe tiṣṭhet dhiyā cidrasapūrṇayā ||
dsyam hi adsyatam nitva brahmakarena cintayet | vidvan nityasukhe tisthet dhiya cidrasapurnaya ||
ebhiḥ aṅgaiḥ samāyuktaḥ rājayogaḥ udāhṛtaḥ | kiṃcit pakvakaṣāyāṇām haṭhayogena saṃyutaḥ ||
ebhi angai samayukta rajayoga udahta | kicit pakvakasayanam hathayogena sayuta ||
paripakvaṃ mano yeṣāṃ kevalaḥ ayam ca | siddhidaḥ gurudaivatabhaktānāṃ sarveṣāṃ sulabhaḥ javāt ||
paripakva mano yesa kevala ayam ca | siddhida gurudaivatabhaktana sarvesa sulabha javat ||
iti | śrīmat | paramahaṃsa | parivrājaka ācāryasya śrīgovindabhagavatpūjyapādaśiṣyasya śrīmacchaṃkarabhagavataḥ kṛtau aparokṣānubhūtiḥ samāptā ||
iti | srimat | paramahasa | parivrajaka acaryasya srigovindabhagavatpujyapadasisyasya srimacchakarabhagavata ktau aparoksanubhuti samapta ||