Author: Patanjali
The Yoga Sutras of Patanjali is the foundational text of classical yoga. Compiled around 400 C.E. by the sage Patanjali, it is a collection of 196 concise Sanskrit aphorisms (or "threads") that outline a systematic framework for calming the mind, achieving spiritual liberation, and realizing one's true nature.While modern yoga often emphasizes physical postures (asana), the Yoga Sutras offer a deep psychological and philosophical blueprint. The 196 sutras are divided into four main chapters (padas):
1. Samadhi Pada (On Concentration)Explores the nature of yoga, the workings of the mind, and the various states of deep, meditative absorption (samadhi). Patanjali famously defines yoga in this chapter as the quieting of the fluctuations of the mind.
2. Sadhana Pada (On Practice)Details the obstacles to spiritual growth (known as the kleshas) and introduces the famous Eight Limbs of Yoga (Ashtanga) as a practical method to overcome them.
3. Vibhuti Pada (On Powers)Discusses the supernatural powers and heightened states of perception that a yogi may experience through dedicated meditation, while warning that these can act as distractions from the ultimate goal of liberation.
4. Kaivalya Pada (On Liberation)Details the nature of reality, the soul (purusha), and the ultimate state of absolute freedom, isolation from material suffering, and pure consciousness.
sattvaśuddhi saumanasya ekāgrya indriya | jaya ātma-darśana-yogyatvāni ca ||
sattvasuddhi saumanasya ekagrya indriya | jaya atma-darsana-yogyatvani ca ||
saṃtoṣāt | anuttama sukha lābhaḥ ||
satosat | anuttama sukha labha ||
kāya | indriya siddhiḥ aśuddhikṣayāt tapasaḥ ||
kaya | indriya siddhi asuddhiksayat tapasa ||
svādhyāyāt | iṣṭadevatāsaṃprayogaḥ ||
svadhyayat | istadevatasaprayoga ||
samādhisiddhiḥ | īśvarapraṇidhānāt ||
samadhisiddhi | isvarapranidhanat ||
sthirasukham | āsanam ||
sthirasukham | asanam ||
prayatna | śaithilya anantasamāpattibhyām ||
prayatna | saithilya anantasamapattibhyam ||
tataḥ | dvandvānabhighātaḥ ||
tata | dvandvanabhighata ||
tasmin sati | śvāsapraśvāsayoḥ gativicchedaḥ prāṇāyāmaḥ ||
tasmin sati | svasaprasvasayo gativiccheda pranayama ||
bāhya abhyantara stambhavṛttiḥ deśa kāla | saṃkhyābhiḥ paridṛṣṭaḥ dīrgha sūkṣmaḥ ||
bahya abhyantara stambhavtti desa kala | sakhyabhi paridsta dirgha suksma ||
bāhyābhyantaraviṣayākṣepī | caturthaḥ ||
bahyabhyantaravisayaksepi | caturtha ||
tataḥ | kṣīyate prakāśāvaraṇam ||
tata | ksiyate prakasavaranam ||
dhāraṇāsu | ca yogyatā manasaḥ ||
dharanasu | ca yogyata manasa ||
svaviṣayāsaṃprayoge | cittasvarūpānukāra iva indriyāṇāṃ pratyāhāraḥ ||
svavisayasaprayoge | cittasvarupanukara iva indriyana pratyahara ||
tataḥ paramā vaśyatā indriyāṇām iti | patañjali-viracite yoga-sūtre dvitīyaḥ sādhana-pādaḥ ||
tata parama vasyata indriyanam iti | patanjali-viracite yoga-sutre dvitiya sadhana-pada ||
deśabandhaḥ cittasya | dhāraṇā ||
desabandha cittasya | dharana ||
tatra | pratyayaikatānatā dhyānam ||
tatra | pratyayaikatanata dhyanam ||
tadeva | arthamātranirbhāsaṃ svarūpaśūnyamiva samādhiḥ ||
tadeva | arthamatranirbhasa svarupasunyamiva samadhi ||
trayam | ekatra saṃyamaḥ ||
trayam | ekatra sayama ||
tajjayāt | prajñālokaḥ ||
tajjayat | prajnaloka ||
tasya | bhūmiṣu viniyogaḥ ||
tasya | bhumisu viniyoga ||
trayam | antaraṅgam pūrvebhyaḥ ||
trayam | antarangam purvebhya ||
tat | api bahiraṅgam nirbījasya ||
tat | api bahirangam nirbijasya ||
vyutthāna nirodha saṃskārayoḥ abhibhava | prādurbhāvau nirodhakṣaṇacittānvayaḥ nirodhapariṇāmaḥ ||
vyutthana nirodha saskarayo abhibhava | pradurbhavau nirodhaksanacittanvaya nirodhaparinama ||
tasya | praśāntavāhitā saṃskārāt ||
tasya | prasantavahita saskarat ||
tasya | hetuḥ avidyā ||
tasya | hetu avidya ||
atha yoga | anuśāsanam ||
atha yoga | anusasanam ||
yogaḥ | cittavṛttinirodhaḥ ||
yoga | cittavttinirodha ||
tadā | draṣṭuḥ svarūpe avasthānam ||
tada | drastu svarupe avasthanam ||
vṛttisārūpyam | itaratra ||
vttisarupyam | itaratra ||
vṛttayaḥ | pañcatayyaḥ kliṣṭā'kliṣṭāḥ ||
vttaya | pancatayya klista'klista ||
pramāṇa | viparyaya vikalpa nidrā smṛtayaḥ ||
pramana | viparyaya vikalpa nidra smtaya ||
pratyakṣa | anumāna āgamāḥ pramāṇāni ||
pratyaksa | anumana agama pramanani ||
viparyayaḥ | mithyā jñānam atadrūpapratiṣṭham ||
viparyaya | mithya jnanam atadrupapratistham ||
śabda jñāna anupātī | vastu śūnyaḥ vikalpaḥ ||
sabda jnana anupati | vastu sunya vikalpa ||
abhāva | pratyaya ālambanā vṛttiḥ nidrā ||
abhava | pratyaya alambana vtti nidra ||
anubhūta | viṣaya asaṃpramoṣaḥ smṛtiḥ ||
anubhuta | visaya asapramosa smti ||
abhyāsavairāgyābhyām | tat nirodhaḥ ||
abhyasavairagyabhyam | tat nirodha ||
tatra | sthitau yatnaḥ abhyāsaḥ ||
tatra | sthitau yatna abhyasa ||
sa tu dīrghakāla nairantarya | satkāra sevitaḥ dṛḍhabhūmiḥ ||
sa tu dirghakala nairantarya | satkara sevita dhabhumi ||
dṛṣṭa anuśravika viṣaya vitṛṣṇasya | vaśīkāra saṃjñā vairāgyam ||
dsta anusravika visaya vitsnasya | vasikara sajna vairagyam ||
tat | param puruṣakhyāteḥ guṇavaitṛṣṇyam ||
tat | param purusakhyate gunavaitsnyam ||
vitarka vicāra ānanda asmitā | rūpa anugamāt saṃprajñātaḥ ||
vitarka vicara ananda asmita | rupa anugamat saprajnata ||
virāmapratyayābhyāsapūrvaḥ | saṃskāraśeṣaḥ anyaḥ ||
viramapratyayabhyasapurva | saskarasesa anya ||
bhavapratyayaḥ | videhaprakṛtilayānām ||
bhavapratyaya | videhapraktilayanam ||
śraddhā vīrya smṛti samādhi | prajñā pūrvaka itareṣām ||
sraddha virya smti samadhi | prajna purvaka itaresam ||
tīvrasaṃvegānām | āsannaḥ ||
tivrasaveganam | asanna ||
mṛdu madhya adhimātratvāt | tataḥ api viśeṣaḥ ||
mdu madhya adhimatratvat | tata api visesa ||
īśvarapraṇidhānāt | vā ||
isvarapranidhanat | va ||
kleśakarmavipākāśayaiḥ | aparāmṛṣṭaḥ puruṣaviśeṣa īśvaraḥ ||
klesakarmavipakasayai | aparamsta purusavisesa isvara ||
tatra | niratiśayam sārvajñabījam ||
tatra | niratisayam sarvajnabijam ||
sa pūrveṣām api | guruḥ kālena anavacchedāt ||
sa purvesam api | guru kalena anavacchedat ||
tasya | vācakaḥ praṇavaḥ ||
tasya | vacaka pranava ||
tat | japaḥ tat artha bhāvanam ||
tat | japa tat artha bhavanam ||
tataḥ | pratyakcetanādhigamaḥ api antarāyābhāvaḥ ca ||
tata | pratyakcetanadhigama api antarayabhava ca ||
vyādhiḥ styāna saṃśaya pramāda | ālasya avirati bhrāntidarśana alabdhabhūmikatva | anavasthitatvāni cittavikṣepāḥ te antarāyāḥ ||
vyadhi styana sasaya pramada | alasya avirati bhrantidarsana alabdhabhumikatva | anavasthitatvani cittaviksepa te antaraya ||
duḥkha | daurmanasya aṅgamejayatva śvāsapraśvāsā vikṣepasahabhuvaḥ ||
dukha | daurmanasya angamejayatva svasaprasvasa viksepasahabhuva ||
tat | pratiṣedhārtham ekatattvābhyāsaḥ ||
tat | pratisedhartham ekatattvabhyasa ||
maitrī karuṇā muditā upekṣāṇāṃ | sukhaduḥkhapuṇyāpuṇyaviṣayāṇāṃ bhāvanātaḥ cittaprasādanam ||
maitri karuna mudita upeksana | sukhadukhapunyapunyavisayana bhavanata cittaprasadanam ||
pracchardanavidhāraṇābhyāṃ | vā prāṇasya ||
pracchardanavidharanabhya | va pranasya ||
viṣayavatī vā pravṛttiḥ | utpannā manasaḥ sthiti-nibandhinī ||
visayavati va pravtti | utpanna manasa sthiti-nibandhini ||
viśokā | vā jyotiṣmatī ||
visoka | va jyotismati ||
vītarāgaviṣayam | vā cittam ||
vitaragavisayam | va cittam ||
svapna | vā ||
svapna | va ||
yathā | abhimata dhyānāt vā ||
yatha | abhimata dhyanat va ||
paramāṇu | paramamahattvāntaḥ asya vaśīkāraḥ ||
paramanu | paramamahattvanta asya vasikara ||
kṣīṇavṛtteḥ abhijātasya iva maṇeḥ grahītṛ | grahaṇa grāhyeṣu tatstha tadañjanatā samāpattiḥ ||
ksinavtte abhijatasya iva mane grahit | grahana grahyesu tatstha tadanjanata samapatti ||
tatra | śabdārthajñānavikalpaiḥ saṃkīrṇā savitarkā samāpattiḥ ||
tatra | sabdarthajnanavikalpai sakirna savitarka samapatti ||
smṛtipariśuddhau | svarūpaśūnye iva arthamātranirbhāsā nirvitarkā ||
smtiparisuddhau | svarupasunye iva arthamatranirbhasa nirvitarka ||
etayā eva savicārā nirvicārā | ca sūkṣmaviṣayā vyākhyātā ||
etaya eva savicara nirvicara | ca suksmavisaya vyakhyata ||
sūkṣmaviṣayatvam | ca aliṅgaparyavasānam ||
suksmavisayatvam | ca alingaparyavasanam ||
tā | eva sabījaḥ samādhiḥ ||
ta | eva sabija samadhi ||
nirvicāravaiśāradye | adhyātmaprasādaḥ ||
nirvicaravaisaradye | adhyatmaprasada ||
ṛtambharā | tatra prajñā ||
tambhara | tatra prajna ||
śruta | anumāna prajñābhyām anyaviṣayā viśeṣārthatvāt ||
sruta | anumana prajnabhyam anyavisaya visesarthatvat ||
tajjaḥ | saṃskāraḥ anya saṃskāra pratibandhī ||
tajja | saskara anya saskara pratibandhi ||
tasya api nirodhe sarvanirodhāt nirbījaḥ samādhiḥ | iti patañjali-viracite yoga-sūtre prathamaḥ samādhi-pādaḥ ||
tasya api nirodhe sarvanirodhat nirbija samadhi | iti patanjali-viracite yoga-sutre prathama samadhi-pada ||
tapaḥ svādhyāya īśvarapraṇidhānāni | kriyāyogaḥ ||
tapa svadhyaya isvarapranidhanani | kriyayoga ||
samādhibhāvanārthaḥ | kleśatanūkaraṇārthaḥ ca ||
samadhibhavanartha | klesatanukaranartha ca ||
avidyā asmitā rāga | dveṣa abhiniveśāḥ kleśāḥ ||
avidya asmita raga | dvesa abhinivesa klesa ||
avidyā kṣetram uttareṣām prasupta | tanu vicchinna udārāṇām ||
avidya ksetram uttaresam prasupta | tanu vicchinna udaranam ||
anitya aśuci duḥkha anātmasu nitya | śuci sukha ātma khyātiḥ avidyā ||
anitya asuci dukha anatmasu nitya | suci sukha atma khyati avidya ||
dṛg darśana śaktyoḥ | ekātmatā iva asmitā ||
dg darsana saktyo | ekatmata iva asmita ||
sukha | anuśayī rāgaḥ ||
sukha | anusayi raga ||
duḥkhānuśayī | dveṣaḥ ||
dukhanusayi | dvesa ||
svarasavāhī viduṣaḥ api | tathā ārūḍhaḥ abhiniveśaḥ ||
svarasavahi vidusa api | tatha aruha abhinivesa ||
te | pratiprasavaheyāḥ sūkṣmāḥ ||
te | pratiprasavaheya suksma ||
dhyānaheyāḥ | tadvṛttayaḥ ||
dhyanaheya | tadvttaya ||
kleśamūlaḥ | karmāśayaḥ dṛṣṭa adṛṣṭa janmavedanīyaḥ ||
klesamula | karmasaya dsta adsta janmavedaniya ||
sati mūle tadvipākaḥ | jāti āyuḥ bhogāḥ ||
sati mule tadvipaka | jati ayu bhoga ||
te | hlādaparitāpaphalāḥ puṇyāpuṇyahetutvāt ||
te | hladaparitapaphala punyapunyahetutvat ||
pariṇāma tāpa saṃskāra duḥkhaiḥ guṇa vṛtti | virodhāt ca duḥkham eva sarvam vivekinaḥ ||
parinama tapa saskara dukhai guna vtti | virodhat ca dukham eva sarvam vivekina ||
heyam | duḥkham anāgatam ||
heyam | dukham anagatam ||
draṣṭṛdṛśyayoḥ | saṃyogaḥ heyahetuḥ ||
drastdsyayo | sayoga heyahetu ||
prakāśa kriyā sthiti śīlaṃ bhūta indriya | ātmakaṃ bhoga apavarga arthaṃ dṛśyam ||
prakasa kriya sthiti sila bhuta indriya | atmaka bhoga apavarga artha dsyam ||
viśeṣa | aviśeṣa liṅgamātra aliṅgāni guṇaparvāṇi ||
visesa | avisesa lingamatra alingani gunaparvani ||
draṣṭā | dṛśimātraḥ śuddhaḥ api pratyayānupaśyaḥ ||
drasta | dsimatra suddha api pratyayanupasya ||
tadartha | eva dṛśyasya ātmā ||
tadartha | eva dsyasya atma ||
kṛtārtham prati naṣṭam api | anaṣṭam tat anyasādhāraṇatvāt ||
ktartham prati nastam api | anastam tat anyasadharanatvat ||
svasvāmiśaktyoḥ | svarūpopalabdhihetuḥ saṃyogaḥ ||
svasvamisaktyo | svarupopalabdhihetu sayoga ||
tadabhāvāt | saṃyogābhāvaḥ hānaṃ taddṛśeḥ kaivalyam ||
tadabhavat | sayogabhava hana taddse kaivalyam ||
vivekakhyātiḥ | aviplavā hānopāyaḥ ||
vivekakhyati | aviplava hanopaya ||
tasya | saptadhā prāntabhūmiḥ prajñā ||
tasya | saptadha prantabhumi prajna ||
yogāṅgānuṣṭhānāt | aśuddhikṣaye jñānadīptiḥ vivekakhyāteḥ ||
yoganganusthanat | asuddhiksaye jnanadipti vivekakhyate ||
yama niyama āsana prāṇāyāma pratyāhāra | dhāraṇa dhyāna samādhayaḥ aṣṭau aṅgāni ||
yama niyama asana pranayama pratyahara | dharana dhyana samadhaya astau angani ||
ahiṃsā satya asteya | brahmacarya aparigrahā yamāḥ ||
ahisa satya asteya | brahmacarya aparigraha yama ||
jāti deśa kāla samaya | anavacchinnāḥ sārvabhaumā mahāvratam ||
jati desa kala samaya | anavacchinna sarvabhauma mahavratam ||
śauca saṃtoṣa tapaḥ | svādhyāya īśvarapraṇidhānāni niyamāḥ ||
sauca satosa tapa | svadhyaya isvarapranidhanani niyama ||
vitarkabādhane | pratipakṣabhāvanam ||
vitarkabadhane | pratipaksabhavanam ||
vitarkāḥ hiṃsā ādayaḥ kṛta kāritā anumoditā lobha krodha moha | pūrvakāḥ mṛdu madhya adhimātrāḥ duḥkha ajñāna anantaphalāḥ iti pratipakṣabhāvanam ||
vitarka hisa adaya kta karita anumodita lobha krodha moha | purvaka mdu madhya adhimatra dukha ajnana anantaphala iti pratipaksabhavanam ||
ahiṃsā | pratiṣṭhāyām tat sannidhau vairatyāgaḥ ||
ahisa | pratisthayam tat sannidhau vairatyaga ||
satyapratiṣṭhāyām | kriyāphalāśrayatvam ||
satyapratisthayam | kriyaphalasrayatvam ||
asteyapratiṣṭhāyām | sarvaratnopasthānam ||
asteyapratisthayam | sarvaratnopasthanam ||
brahmacaryapratiṣṭhāyām | vīryalābhaḥ ||
brahmacaryapratisthayam | viryalabha ||
aparigrahasthairye | janmakathaṃtāsambodhaḥ ||
aparigrahasthairye | janmakathatasambodha ||
śaucāt | svāṅgajugupsā paraiḥ asaṃsargaḥ ||
saucat | svangajugupsa parai asasarga ||
sarvārthataikāgratayoḥ | kṣayodayau cittasya samādhipariṇāmaḥ ||
sarvarthataikagratayo | ksayodayau cittasya samadhiparinama ||
tataḥ punaḥ śāntoditau tulyapratyayau | cittasya ekāgratā pariṇāmaḥ ||
tata puna santoditau tulyapratyayau | cittasya ekagrata parinama ||
etena | bhūtendriyeṣu dharmalakṣaṇāvasthāpariṇāmā vyākhyātāḥ ||
etena | bhutendriyesu dharmalaksanavasthaparinama vyakhyata ||
śānta | udita avyapadeśya dharmānupātī dharmī ||
santa | udita avyapadesya dharmanupati dharmi ||
kramānyatvaṃ | pariṇāmānyatve hetuḥ ||
kramanyatva | parinamanyatve hetu ||
pariṇāmatrayasaṃyamāt | atītānāgatajñānam ||
parinamatrayasayamat | atitanagatajnanam ||
śabda artha pratyayānām itara adhyāsāt saṅkaraḥ tat | pravibhāga saṃyamāt sarva bhūta ruta jñānam ||
sabda artha pratyayanam itara adhyasat sankara tat | pravibhaga sayamat sarva bhuta ruta jnanam ||
saṃskāra | sākṣātkaraṇāt pūrva jāti jñānam ||
saskara | saksatkaranat purva jati jnanam ||
pratyayasya | paracittajñānam ||
pratyayasya | paracittajnanam ||
na ca tat | sālambanaṃ tasya aviṣayībhūtatvāt ||
na ca tat | salambana tasya avisayibhutatvat ||
kāya rūpa saṃyamāt tat grāhya śakti | stambhe cakṣuḥ prakāśa asaṃprayoge antardhānam ||
kaya rupa sayamat tat grahya sakti | stambhe caksu prakasa asaprayoge antardhanam ||
etena | śabda ādi antardhānam uktam ||
etena | sabda adi antardhanam uktam ||
sopakramaṃ nirupakramaṃ ca karma | tatsaṃyamāt aparāntajñānam ariṣṭebhyaḥ vā ||
sopakrama nirupakrama ca karma | tatsayamat aparantajnanam aristebhya va ||
maitryādiṣu balāni ||
maitryadisu balani ||
baleṣu hastibalādīni ||
balesu hastibaladini ||
pravṛttyā āloka nyāsāt sūkṣma vyavahita viprakṛṣṭa jñānam ||
pravttya aloka nyasat suksma vyavahita vipraksta jnanam ||
bhuvanajñānaṃ sūrye saṃyamāt ||
bhuvanajnana surye sayamat ||
candre tārāvyūhajñānam ||
candre taravyuhajnanam ||
dhruve tat gati jñānam ||
dhruve tat gati jnanam ||
nābhicakre kāyavyūhajñānam ||
nabhicakre kayavyuhajnanam ||
kaṇṭhakūpe kṣutpipāsānivṛttiḥ ||
kanthakupe ksutpipasanivtti ||
kūrmanāḍyāṃ sthairyam ||
kurmanaya sthairyam ||
mūrdhajyotiṣi siddhadarśanam ||
murdhajyotisi siddhadarsanam ||
prātibhāt vā sarvam ||
pratibhat va sarvam ||
hṛdaye cittasaṃvit ||
hdaye cittasavit ||
sattva puruṣayoḥ atyanta asaṃkīrṇayoḥ pratyaya | aviśeṣaḥ bhogaḥ parārthatvāt svārthasaṃyamāt puruṣajñānam ||
sattva purusayo atyanta asakirnayo pratyaya | avisesa bhoga pararthatvat svarthasayamat purusajnanam ||
tataḥ prātibha śrāvaṇa vedana darśa āsvāda vārtā jāyante ||
tata pratibha sravana vedana darsa asvada varta jayante ||
te samādhau upasargāḥ vyutthāne siddhayaḥ ||
te samadhau upasarga vyutthane siddhaya ||
bandha kāraṇa śaithilyāt pracāra | saṃvedanāt ca cittasya paraśarīrāveśaḥ ||
bandha karana saithilyat pracara | savedanat ca cittasya parasariravesa ||
udānajayāt jala paṅka kaṇṭaka ādi ṣu asaṅga utkrāntiḥ ca ||
udanajayat jala panka kantaka adi su asanga utkranti ca ||
samānajayāt jvalanam ||
samanajayat jvalanam ||
śrotrākāśayoḥ sambandhasaṃyamāt divyaṃ śrotram ||
srotrakasayo sambandhasayamat divya srotram ||
kāyākāśayoḥ sambandhasaṃyamāt laghutūla | samāpatteḥ ca ākāśagamanam ||
kayakasayo sambandhasayamat laghutula | samapatte ca akasagamanam ||
bahiḥ akalpitā vṛttiḥ mahāvidehā tataḥ prakāśāvaraṇakṣayaḥ ||
bahi akalpita vtti mahavideha tata prakasavaranaksaya ||
sthūla svarūpa sūkṣma anvaya artha vattva saṃyamāt bhūtajayaḥ ||
sthula svarupa suksma anvaya artha vattva sayamat bhutajaya ||
tataḥ aṇimādi prādurbhāvaḥ kāyasampat taddharma anabhighātaḥ ca ||
tata animadi pradurbhava kayasampat taddharma anabhighata ca ||
rūpalāvaṇya balavajra saṃhananatvāni kāyasampat ||
rupalavanya balavajra sahananatvani kayasampat ||
grahaṇa svarūpa asmitā anvaya arthavattva saṃyamāt indriyajayaḥ ||
grahana svarupa asmita anvaya arthavattva sayamat indriyajaya ||
tataḥ manojavitvam vikaraṇabhāvaḥ pradhānajayaḥ ca ||
tata manojavitvam vikaranabhava pradhanajaya ca ||
sattva puruṣa anyatā khyāti | mātrasya sarvabhāvādhiṣṭhātṛtvaṃ sarvajñātṛtvaṃ ca ||
sattva purusa anyata khyati | matrasya sarvabhavadhisthattva sarvajnattva ca ||
tat vairāgyāt api doṣabījakṣaye kaivalyam ||
tat vairagyat api dosabijaksaye kaivalyam ||
sthāni upanimantraṇe saṅgasmayākaraṇaṃ punaḥ aniṣṭaprasaṅgāt ||
sthani upanimantrane sangasmayakarana puna anistaprasangat ||
kṣaṇa tatkramayoḥ saṃyamāt vivekajaṃ jñānam ||
ksana tatkramayo sayamat vivekaja jnanam ||
jāti lakṣaṇa deśaiḥ anyatānavacchedāt tulyayoḥ tataḥ pratipattiḥ ||
jati laksana desai anyatanavacchedat tulyayo tata pratipatti ||
tārakam sarvaviṣayam sarvathāviṣayam akramam | ca iti vivekajam jñānam ||
tarakam sarvavisayam sarvathavisayam akramam | ca iti vivekajam jnanam ||
sattvapuruṣayoḥ śuddhisāmye kaivalyam iti | patañjali-viracite yoga-sūtre tṛtīyaḥ vibhūti-pādaḥ ||
sattvapurusayo suddhisamye kaivalyam iti | patanjali-viracite yoga-sutre ttiya vibhuti-pada ||
janma auṣadhi mantra tapaḥ samādhijāḥ | siddhayaḥ ||
janma ausadhi mantra tapa samadhija | siddhaya ||
jātyantarapariṇāmaḥ | prakṛtyāpūrāt ||
jatyantaraparinama | praktyapurat ||
nimittam aprayojakaṃ prakṛtīnāṃ | varaṇabhedastu tataḥ kṣetrikavat ||
nimittam aprayojaka praktina | varanabhedastu tata ksetrikavat ||
nirmāṇacittāni | asmitāmātrāt ||
nirmanacittani | asmitamatrat ||
pravṛttibhede | prayojakaṃ cittam ekam anekeṣām ||
pravttibhede | prayojaka cittam ekam anekesam ||
tatra | dhyānajam anāśayam ||
tatra | dhyanajam anasayam ||
karma | aśuklākṛṣṇam yoginaḥ trividham itareṣām ||
karma | asuklaksnam yogina trividham itaresam ||
tataḥ tat vipāka anuguṇānām | eva abhivyaktiḥ vāsanānām ||
tata tat vipaka anugunanam | eva abhivyakti vasananam ||
jāti deśa kāla vyavahitānām api | anantaryaṃ smṛti saṃskārayoḥ ekarūpatvāt ||
jati desa kala vyavahitanam api | anantarya smti saskarayo ekarupatvat ||
tāsām | anāditvaṃ ca āśiṣaḥ nityatvāt ||
tasam | anaditva ca asisa nityatvat ||
hetu phala āśraya ālambanaiḥ | saṃgṛhītatvāt eṣām abhāve tadabhāvaḥ ||
hetu phala asraya alambanai | saghitatvat esam abhave tadabhava ||
atītānāgatam | svarūpataḥ asti adhvabhedāt dharmāṇām ||
atitanagatam | svarupata asti adhvabhedat dharmanam ||
te | vyaktasūkṣmāḥ guṇātmānaḥ ||
te | vyaktasuksma gunatmana ||
pariṇāma | ekatvāt vastu tattvam ||
parinama | ekatvat vastu tattvam ||
vastusāmye | cittabhedāt tayoḥ vibhaktaḥ panthāḥ ||
vastusamye | cittabhedat tayo vibhakta pantha ||
na ca ekacittatantram vastu tat | apramāṇakam tadā kiṃ syāt ||
na ca ekacittatantram vastu tat | apramanakam tada ki syat ||
tat uparāga apekṣitvāt cittasya | vastu jñāta ajñātam ||
tat uparaga apeksitvat cittasya | vastu jnata ajnatam ||
sadā jñātāḥ cittavṛttayaḥ | tatprabhoḥ puruṣasya apariṇāmitvāt ||
sada jnata cittavttaya | tatprabho purusasya aparinamitvat ||
na | tat svābhāsam dṛśyatvāt ||
na | tat svabhasam dsyatvat ||
ekasamaye | ca ubhayānavadhāraṇam ||
ekasamaye | ca ubhayanavadharanam ||
cittāntaradṛśye | buddhibuddheḥ atiprasaṅgaḥ smṛtisaṅkaraḥ ca ||
cittantaradsye | buddhibuddhe atiprasanga smtisankara ca ||
citeḥ apratisaṃkramāyāḥ tadā | ākārāpattau svabuddhi saṃvedanam ||
cite apratisakramaya tada | akarapattau svabuddhi savedanam ||
draṣṭṛdṛśyoparaktaṃ | cittaṃ sarvārtham ||
drastdsyoparakta | citta sarvartham ||
tat asaṃkhyeya vāsanābhiḥ citram | api parārtham saṃhatyakāritvāt ||
tat asakhyeya vasanabhi citram | api parartham sahatyakaritvat ||
viśeṣadarśina | ātmabhāvabhāvanāvinivṛttiḥ ||
visesadarsina | atmabhavabhavanavinivtti ||
tadā | vivekanimnaṃ kaivalyaprāgbhāraṃ cittam ||
tada | vivekanimna kaivalyapragbhara cittam ||
tacchidreṣu | pratyayāntarāṇi saṃskārebhyaḥ ||
tacchidresu | pratyayantarani saskarebhya ||
hānam | eṣām kleśavat uktam ||
hanam | esam klesavat uktam ||
prasaṃkhyāne api akusīdasya sarvathā | vivekakhyāteḥ dharmameghaḥ samādhiḥ ||
prasakhyane api akusidasya sarvatha | vivekakhyate dharmamegha samadhi ||
tataḥ | kleśakarmanivṛttiḥ ||
tata | klesakarmanivtti ||
tadā sarvāvaraṇamalāpetasya jñānasya | anantyāt jñeyam alpam ||
tada sarvavaranamalapetasya jnanasya | anantyat jneyam alpam ||
tataḥ kṛtārthānāṃ pariṇāma | krama samāptiḥ guṇānām ||
tata ktarthana parinama | krama samapti gunanam ||
kṣaṇapratiyogī | pariṇāma aparāntanirgrāhyaḥ kramaḥ ||
ksanapratiyogi | parinama aparantanirgrahya krama ||
puruṣārthaśūnyānāṃ | guṇānāṃ | pratiprasavaḥ | kaivalyaṃ | svarūpapratiṣṭhā vā citiśaktiḥ iti ||
purusarthasunyana | gunana | pratiprasava | kaivalya | svarupapratistha va citisakti iti ||